Η «παγίδα του Θουκυδίδη» τρομάζει ΗΠΑ και Κίνα - Τι μας δίδαξε ο Πελοποννησιακός Πόλεμος

Κατά τη διάρκεια των πρόσφατων συνομιλιών στο Πεκίνο, ο πρόεδρος της Κίνας Xi Jinping φέρεται να ρώτησε τον πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών Donald Trump αν οι δύο χώρες μπορούν να αποφύγουν αυτό που είναι γνωστό ως «Παγίδα του Θουκυδίδη».
Η φράση έχει αποκτήσει τεράστια επιρροή στις συζητήσεις γύρω από τον παγκόσμιο ανταγωνισμό ισχύος, ιδιαίτερα στις σχέσεις ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα.
Η θεωρία προέρχεται από τα έργα του Θουκυδίδη, του αρχαίου Έλληνα ιστορικού που κατέγραψε τον Πελοποννησιακό Πόλεμο ανάμεσα στην Αθήνα και τη Σπάρτη τον 5ο αιώνα π.Χ.
Στη σύγχρονη εποχή, ο πολιτικός επιστήμονας Graham Allison επανέφερε τον όρο στο προσκήνιο των διεθνών σχέσεων, χρησιμοποιώντας τον για να περιγράψει τον κίνδυνο σύγκρουσης ανάμεσα σε μια κατεστημένη υπερδύναμη και έναν ταχέως ανερχόμενο αντίπαλο.
Σήμερα, πολλοί αναλυτές βλέπουν ανησυχητικές ομοιότητες ανάμεσα στην αρχαία Ελλάδα και τη σύγχρονη αντιπαλότητα Ουάσιγκτον–Πεκίνου.

Τι είναι η «Παγίδα του Θουκυδίδη»

Η «Παγίδα του Θουκυδίδη» περιγράφει μια κατάσταση κατά την οποία μια κυρίαρχη δύναμη φοβάται την άνοδο ενός ανταγωνιστή, αυξάνοντας δραματικά την πιθανότητα σύγκρουσης ή πολέμου.
Ο όρος βασίζεται στη διάσημη παρατήρηση του Θουκυδίδη στο έργο του «Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου»:
«Η άνοδος της δύναμης της Αθήνας και ο φόβος που αυτό προκάλεσε στη Σπάρτη έκαναν τον πόλεμο αναπόφευκτο». 
Με απλά λόγια, ο Θουκυδίδης υποστήριξε ότι η Σπάρτη φοβήθηκε τόσο πολύ την αυξανόμενη ισχύ της Αθήνας ώστε η σύγκρουση κατέστη τελικά αναπόφευκτη.
Η θεωρία υποστηρίζει ότι ο φόβος, η ανασφάλεια και ο στρατηγικός ανταγωνισμός μπορούν να ωθήσουν κράτη σε πόλεμο ακόμη και όταν υπάρχουν ειρηνικές εναλλακτικές.
Στη σύγχρονη γεωπολιτική, οι Ηνωμένες Πολιτείες θεωρούνται η κατεστημένη υπερδύναμη, ενώ η Κίνα αντιμετωπίζεται ως η ανερχόμενη δύναμη που αμφισβητεί την υπάρχουσα παγκόσμια ισορροπία.

Η σύγκρουση Αθήνας και Σπάρτης που άλλαξε την ιστορία

Για να κατανοήσει κανείς πλήρως τη θεωρία, πρέπει να εξετάσει την ίδια την ιστορική σύγκρουση.
Τον 5ο αιώνα π.Χ., η Αθήνα εξελίχθηκε σε κυρίαρχη ναυτική και οικονομική δύναμη στο Αιγαίο.
Επέκτεινε τις συμμαχίες της, αύξησε τη στρατιωτική της ισχύ και ενίσχυσε την πολιτική επιρροή της στις ελληνικές πόλεις-κράτη.
Η Σπάρτη, από την άλλη πλευρά, ήταν η παραδοσιακή στρατιωτική δύναμη της Ελλάδας και ηγείτο της δικής της συμμαχίας.
Καθώς η Αθήνα ισχυροποιούνταν, πολλοί σύμμαχοι της Σπάρτης φοβούνταν ότι θα έχαναν την επιρροή και την ασφάλειά τους.
Σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, οι αυξανόμενες αυτές εντάσεις οδήγησαν τελικά τη Σπάρτη σε πόλεμο το 431 π.Χ.
Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος διήρκεσε 27 χρόνια και κατέστρεψε μεγάλο μέρος του ελληνικού κόσμου.
Παρότι η Σπάρτη νίκησε τελικά την Αθήνα, η νίκη αυτή είχε τεράστιο κόστος.
Η μακροχρόνια σύγκρουση αποδυνάμωσε πολιτικά, οικονομικά και στρατιωτικά και τη Σπάρτη.

Γιατί πολλοί ιστορικοί διαφωνούν με τη σύγχρονη ερμηνεία

Πολλοί σύγχρονοι μελετητές της αρχαίας Ελλάδας θεωρούν ότι ο όρος «Παγίδα του Θουκυδίδη» απλοποιεί υπερβολικά την ιστορική πραγματικότητα.
Η λέξη «παγίδα» υπονοεί ότι η Σπάρτη έκανε ένα αποτρέψιμο λάθος εξαιτίας φόβου.
Ωστόσο, η αφήγηση του Θουκυδίδη δείχνει ότι η Σπάρτη είχε πραγματικές στρατηγικές ανησυχίες.
Η Αθήνα είχε εξελιχθεί σε μια επιθετική και επεκτατική δύναμη που απειλούσε την υπάρχουσα ισορροπία ισχύος στην Ελλάδα.
Παράλληλα, η Αθήνα προσέλκυε συμμάχους της Σπάρτης και ενίσχυε συνεχώς την περιφερειακή της κυριαρχία.
Από αυτή την οπτική, οι κινήσεις της Σπάρτης δεν ήταν προϊόν παράλογου πανικού, αλλά απάντηση σε πραγματικές γεωπολιτικές πιέσεις.
Η συζήτηση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία σήμερα, επειδή επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο οι κυβερνήσεις ερμηνεύουν τον ανταγωνισμό ανάμεσα στην Κίνα και τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Τα διδάγματα του Πελοποννησιακού Πολέμου

Ένα από τα σημαντικότερα διδάγματα του Πελοποννησιακού Πολέμου είναι ότι ακόμη και η νίκη σε έναν ανταγωνισμό μεγάλων δυνάμεων μπορεί να οδηγήσει σε παρακμή.
Μετά την ήττα της Αθήνας, η Σπάρτη προσπάθησε να κυριαρχήσει ολοκληρωτικά στην Ελλάδα.
Ωστόσο, αυτή η επιθετική επέκταση τρόμαξε τις υπόλοιπες ελληνικές πόλεις.
Τελικά, οι αντίπαλοί της ενώθηκαν εναντίον της.
Το 371 π.Χ., η Σπάρτη υπέστη καταστροφική ήττα στη μάχη των Λεύκτρων, γεγονός που έβαλε τέλος οριστικά στην κυριαρχία της.
Το σύστημα συμμαχιών της κατέρρευσε, το στρατιωτικό της κύρος εξαφανίστηκε και μετατράπηκε σε δευτερεύουσα περιφερειακή δύναμη.
Η Αθήνα, αντίθετα, κατάφερε σταδιακά να ανακάμψει μετά τον πόλεμο. Αν και δεν ανέκτησε ποτέ πλήρως την παλιά αυτοκρατορική της ισχύ, αποκατέστησε τη δημοκρατία της, ανασυγκρότησε μέρος των στρατιωτικών της δυνατοτήτων και παρέμεινε πολιτιστικά ισχυρή.

Γιατί η θεωρία αφορά άμεσα τις σχέσεις ΗΠΑ–Κίνας

Η έννοια της «Παγίδας του Θουκυδίδη» βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο των συζητήσεων για τη σύγχρονη γεωπολιτική, καθώς πολλοί αναλυτές φοβούνται ότι ο στρατηγικός ανταγωνισμός ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα μπορεί τελικά να οδηγήσει σε στρατιωτική σύγκρουση.
Αρκετά ζητήματα τροφοδοτούν ήδη την ένταση ανάμεσα στις δύο χώρες.

Εμπόριο και τεχνολογικός πόλεμος

Οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα ανταγωνίζονται σκληρά στη μεταποίηση, την τεχνολογία, την τεχνητή νοημοσύνη και την παγκόσμια εμπορική επιρροή.
Δασμοί, κυρώσεις και περιορισμοί στις εξαγωγές προηγμένης τεχνολογίας έχουν ενισχύσει τη δυσπιστία ανάμεσα στις δύο κυβερνήσεις.

Η Ταϊβάν ως πιθανή πυριτιδαποθήκη

Η Ταϊβάν παραμένει ένα από τα πιο ευαίσθητα ζητήματα στις σχέσεις Κίνας–ΗΠΑ.
Το Πεκίνο θεωρεί την Ταϊβάν μέρος της Κίνας, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες στηρίζουν τις αμυντικές δυνατότητες και το δημοκρατικό σύστημα της Ταϊβάν.
Πολλοί ειδικοί πιστεύουν ότι η Ταϊβάν θα μπορούσε να εξελιχθεί στο πιο επικίνδυνο σημείο ανάφλεξης ανάμεσα στις δύο υπερδυνάμεις.
Η συνεχώς αυξανόμενη στρατιωτική ισχύς της Κίνας και η διεύρυνση της επιρροής της στην περιοχή Ινδο-Ειρηνικού προκαλούν ολοένα μεγαλύτερη ανησυχία στην Ουάσιγκτον.
Την ίδια στιγμή, το Πεκίνο θεωρεί τις αμερικανικές στρατιωτικές συμμαχίες και τη ναυτική παρουσία κοντά στα κινεζικά σύνορα ως προσπάθεια περιορισμού της ανόδου της Κίνας.

Ο πραγματικός κίνδυνος ίσως είναι ο φόβος

Η θεωρία της «Παγίδας του Θουκυδίδη» αναδεικνύει μια βασική πραγματικότητα της διεθνούς πολιτικής: ο φόβος ανάμεσα σε ισχυρά κράτη μπορεί να γίνει εξίσου επικίνδυνος με την ίδια την επιθετικότητα.
Ωστόσο, η ιστορία δείχνει επίσης ότι ο πόλεμος δεν είναι πάντοτε αναπόφευκτος.
Σε αντίθεση με την αρχαία Ελλάδα, οι σύγχρονες υπερδυνάμεις λειτουργούν σε έναν κόσμο πυρηνικής αποτροπής, οικονομικής αλληλεξάρτησης, διεθνών θεσμών και παγκόσμιων δικτύων επικοινωνίας.
Οι οικονομίες των Ηνωμένων Πολιτειών και της Κίνας είναι βαθιά συνδεδεμένες, κάτι που καθιστά μια άμεση σύγκρουση δυνητικά καταστροφική όχι μόνο για τις δύο χώρες αλλά και για ολόκληρη την παγκόσμια οικονομία.
Το ιστορικό δίδαγμα ίσως τελικά δεν είναι ότι ο πόλεμος είναι αναπόφευκτος, αλλά ότι ο ανταγωνισμός ανάμεσα σε μεγάλες δυνάμεις πρέπει να διαχειρίζεται με εξαιρετική προσοχή.
Το αν οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα θα επαναλάβουν τα λάθη της αρχαίας Ελλάδας ή θα καταφέρουν να συνυπάρξουν πιο σταθερά, ενδέχεται να καθορίσει τη μορφή της διεθνούς πολιτικής για τις επόμενες δεκαετίες.

www.bankingnews.gr